6.2.2
Poprzedni Do góry Następny

 

6.2.2 Analiza uwarunkowań tworzących krajobraz kulturowy

Kołobrzeg należy do najstarszych potwierdzonych źródłowo miast na obszarze Pomorza Środkowego. Już w Kronice Thietmar’a z pocz. XI w. napisane jest bowiem ”Salsa Cholbergiensis”, co potwierdza tezę, że już od najdawniejszych czasów sól była głównym bogactwem osiedlonych tutaj ludzi.

W przypadku Kołobrzegu mamy do czynienia w gruncie rzeczy z dwoma niezależnymi od siebie organizmami, których historia jest jednak wspólna.

Pierwotna lokalizacja Kołobrzegu znajdowała się na terenie obecnego Budzistowa, w miejscu datowanej na przełom VIII/IX w. osady. W połowie IX w. na miejscu owej osady powstał umocniony wałem ziemno-drewnianym gród, który osiągnął swój największy rozkwit pod koniec XI wieku. Przy grodzie znajdował się port oraz rozwinęły się dwa podgrodzia, z których południowe miało swoje własne obwałowania, natomiast podgrodzie powstałe po stronie północnej grodu prawdopodobnie nie posiadało własnych umocnień Gród ten stał się celem trzech wypraw wojennych Bolesława Krzywoustego, z których pierwsza nie osiągnęła zamierzonego celu i doprowadziła tylko do zdobycia Białogardu w 1102 r. W trakcie drugiej wyprawy w roku następnym zdobyto tylko podgrodzie południowe, a dopiero trzecia przeprowadzona na przełomie lat 1107/08 r. doprowadziła do jego opanowania. Kołobrzeg jako jeden z najważniejszych ośrodków Pomorza stał się też celem zorganizowanej przez Bolesława Krzywoustego akcji chrystianizacyjnej. Jej główny wykonawca biskup Otton z Bambergu przebywał na przełomie 1124/1125 roku w Kołobrzegu i poświęcił kościół Mariacki wzniesiony na podgrodziu północnym. Jeszcze przed 1219 rokiem kościół stał się kolegiatą. Oprócz w/w kościoła na terenie osady znajdowały się jeszcze kaplica p.w. św. Piotra w samym grodzie i kościół św. Jana na podgrodziu północnym, przekazany w 1222 roku przez księżnę Mirosławę benedyktynom z Mogilna.

Jeszcze po lokacji miasta w nowym miejscu (1255 r.) przez pewien czas egzystowała w tym miejscu osada. Z biegiem czasu znajdujące się w tym miejscu instytucje zostały przeniesione do miasta, następstwem tego była migracja ludności.

Nowe miasto zostało lokowane na prawie lubeckim na prawym brzegu Parsęty. Prawdopodobnie w XIV wieku, granice miasta przesunięto w kierunku południowo-zachodnim do samego koryta Parsęty.

Powstanie w Kołobrzegu po wojnie trzydziestoletniej twierdzy spowodowało zamknięcie obszaru Starego Miasta fortyfikacjami nowożytnymi, które przez dwa stulecia stanowiły zaporę dla naturalnej ekspansji miasta.

Najstarszym przekazem ikonograficznym dotyczącym Kołobrzegu był obraz pochodzący z roku 1614, namalowany przez nieznanego malarza. Przedstawia on miasto otoczone pierścieniem murów obronnych z bramami i basztami, zabudowane szczytowymi kamienicami mieszczańskimi, nad którymi dominuje bryła kościoła Najświętszej Marii Panny. Zdecydowanie mniejsze dominanty stanowią wieża kościoła pw. Św. Ducha i budynek ratusza.

Pierwsze nowożytne dzieła fortyfikacyjne poczęły powstawać podczas okupacji Kołobrzegu przez oddział armii cesarza Ferdynanda II dowodzonej przez Wallensteina. Rozpoczęto je wznosić na zewnątrz pierścienia murów średniowiecznych, które jeszcze przez pewien czas spełniały swoją rolę. Kształt tych fortyfikacji, w których współistniały rozwiązania typowe dla szkół fortyfikacyjnych niderlandzkiej i włoskiej czytelny jest na planie wykonanym w 1631 roku przez Ornehuvuda.

Prace przy wznoszeniu fortyfikacji kontynuowane były przez okupacyjne wojska szwedzkie, które kontynuowały koncepcję rozpoczętego wieloboku bastionowego przebudowując i rozbudowując istniejące dzieła, tworząc też nowe. Umocnienia te, oraz dzieła planowane, które nie doczekały się realizacji pokazuje plan Dahleberga z 1648 roku.

Sztych Meriana z 1652 roku z widokiem Kołobrzegu pokazuje, że jeszcze w tym czasie prócz nowo wzniesionych fortyfikacji nowożytnych istniały prawie kompletnie zachowane fortyfikacje średniowieczne, które przestały istnieć dopiero po tym, kiedy to fortyfikatorzy brandenburscy kończąc rozpoczęte przez Szwedów prace, przebudowując i budując nowe dzieła zamknęli na pocz. XVIII wieku w regularny wielobok bastionowy szkoły niderlandzkiej całe miasto.

W południowej części miasta zachował się zespół najstarszych fortyfikacji nowożytnych miasta, w większości porośniętych zielenią tworzącą park im. Gen. Henryka Dąbrowskiego. Są to.

fragment rowu fortecznego z małą wysepką, reliktem dziewiętnastowiecznej lunety Lauenburg. Po południowej stronie rowu przebiega zygzakami, osłonięta stokiem ścieżka – droga ukryta.
bastion Pommern, o częściowo zamazanym przez wybranie ziemi kształcie.
bastion Magdeburg zlokalizowany między rzeką, a bastionem Pommern, usypany na kamienno-ceglanej podmurówce.

Batardeau – było unikalnym na terenie Polski przykładem nowożytnego budownictwa fortyfikacyjnego. Prócz funkcji bezpośrednich obronnych – prowadzenie ognia wzdłuż rzeki, znajdowały się tutaj stawidła, których opuszczenie powodowało spiętrzenie wody w rzece i zalanie terenów wokół twierdzy.

Batardeau było posadowione na dwóch filarach (ich relikty widoczne są jeszcze w rzece), na nich oraz na przyczółkach wspierały się trzy łukowe, ceglane przęsła. Na tej konstrukcji wznosił się ceglany mur nakryty daszkiem z dachówki, w którym wykonane były otwory strzelnicze, nad filarami dla armat, a nad przęsłami po trzy dla broni ręcznej.

Budowla została rozebrana po uszkodzeniach jakie odniosła podczas kruszenia zatorów lodowych przez saperów w końcu lat osiemdziesiątych n.w. i mimo pierwotnych zamierzeń nie zostało odbudowane.

Brama Radzikowska – wybudowana w roku 1708, zlokalizowana została między dwoma bastionami Geldern i Geldern II i stanowiła wjazd do twierdzy od strony zachodniej. W trakcie przebudowy w końcu XVIII w. nadano jej formę klasycystyczną. Obecnie jest to piętrowy budynek ze sklepionym przejazdem w przyziemiu i częścią mieszkalną na piętrze.

W miejscu usypanego przez kpt. inż. Frauendorffa w 1709 roku szańca wzniesiono w latach 1770-1774 nowy fort bastionowy “Ujście”. Od strony lądu chroniły go dwa niewielkie bastiony, a jego główną część stanowiła trzykondygnacyjna, okrągła budowla, murowana z cegły i przykryta ziemią. Jej wnętrza są jednoprzestrzenne i przesklepione z niszami zaopatrzonymi w otwory strzelnicze. Najwyższe z nich przeznaczone było dla artylerii, niższe dla piechoty, a piwnica pełniła rolę magazynu. Znajdowała się w niej ponadto studnia. Od strony morza fort osłaniał kamienny mur. W latach 1832-1836 fort został zmodernizowany.

Po likwidacji twierdzy zlikwidowano bastiony, które zastąpiono kamiennym murem, analogicznie jak od strony morza, pozostawiając tylko główną budowlę.

Po wojnie, w 1945 roku wzniesiono na niej latarnię morską, co zniekształciło nie tylko pierwotną bryłę budowli, lecz także wnętrza ostatniej kondygnacji, której nisze wypełniły prawie w całości filary, na których posadowiono latarnię.

Reduta Morast została wzniesiona w tym samym czasie co fort Ujście. Zlokalizowano ją na północnym cyplu Wyspy Solnej. Wzniesiona została na planie pięciokąta.

Z tego okresu zachowały się do naszych czasów, niestety bez rozebranego w roku 1986 batardeau, następujące obiekty:

fortyfikacje na terenie parku im. Gen. Henryka Dąbrowskiego (strefa K-6)
Brama Radzikowska (Wyspa Solna)

Szereg funkcji miejskich przejęły istniejące poza obrębem wałów przedmieścia, jednak właśnie one były szczególnie narażone na działania oblężnicze, nie tylko przez niszczenie ich przez oblegających, ale także przez obleganych w celu uniemożliwienia wykorzystania ich jako schronienia dla atakujących wojsk. Sytuacji miasta nie poprawił także kryzys gospodarczy, który zapanował na terenie Pomorza po wojnie trzydziestoletniej. Skutki kryzysu udało się przezwyciężyć dopiero po wojnach napoleońskich w XIX w. Istnienie twierdzy wymogło także lokalizację nowych inwestycji, których przesądzenia mają do chwili obecnej wpływ na funkcjonowanie miasta - powstała jeszcze w okresie istnienia twierdzy linia kolejowa jest dotąd linią rozgraniczającą właściwe miasto od jego części portowej i uzdrowiskowej.

Berghaus w swoim opisaniu Kołobrzegu z 1867 roku, a więc kilka lat przed zniesieniem twierdzy wymienia następujące dzielnice miasta zlokalizowane poza obrębem wałów:

a. Geldervorstadt – ob. Przedmieście Radzikowskie - po lewej stronie Kanału Drzewnego, wzdłuż drogi do Trzebiatowa z kościołem i szpitalem św. Gertrudy.

b. Lauenburger Vorstadt – ob. Przedmieście Lęborskie - zlokalizowane przed Bramą Kamienną, prawdopodobnie posiadające własne obwałowania, ze zlokalizowanym na jego terenie kościołem p.w. św. Jerzego.

c. Stubbenhagen – zespół zwartej zabudowy zlokalizowanej wzdłuż ulic w rejonie skrzyżowania ul. Kniewskiego i ul. Unii Lubelskiej

d. Pfannenschmieden – Panewniki (za H.Kroczyńskim)

e. Hafenvorstadt Kolbergermünde

Odrębną częścią miasta była Wyspa Solna. Także na wschód od Rowu Drzewnego i Parsęty oprócz Przedmieścia Radzikowskiego, na terenach zw. Siederland rozpoczęła rozwijać się nowa część miasta.

 

Okres po likwidacji twierdzy

Nowe możliwości rozwoju uzyskał Kołobrzeg po zniesieniu statusu twierdzy w roku 1872.

Wspomniane przedmieścia są jeszcze dokładnie widoczne na mapie w skali 1:25000 z  roku 1890, przedstawiającej wygląd miasta w okresie tuż po likwidacji twierdzy, gdzie obszar Starego Miasta w większości nadal objęty jest pasem fortyfikacji, oprócz obszaru między ulicami Dworcową (wytyczona w całości) i Armii Krajowej gdzie fortyfikacje już są zlikwidowane i pojawia się nowa zabudowa.

Na planie miasta z 1906 roku widoczna jest już nowa struktura przestrzenna miasta, która przetrwała w stanie prawie nie zmienionym do połowy XX w. Układ dawnych fortyfikacji został zasymilowany przez tkankę miejską,. Przedmieścia zostały połączone nowo wytyczonymi ulicami z układem starego miasta. Zachwyca bogaty układ kompozycji zieleni parków, które zajęły miejsce przedpola fortyfikacji i starych cmentarzy; nawet linia torów kolejowych wpleciona w ten układ nie robi wrażenia bariery. Nowa dzielnica zdrojowa rozwija się samodzielnie, wzdłuż wybrzeża morskiego i jest wytyczona z rozmachem. Teren portu handlowego zajmuje ten sam co dziś teren, natomiast port rybacki i jego zaplecze są znacznie mniejsze, mimo że ilość kutrów i łodzi była podobna. Wyspa solna pozostaje niezabudowana, widoczne są na niej warzelnie soli. W latach trzydziestych Kołobrzeg był największym portem i ośrodkiem kulturalnym na tzw. Pomorzu Zaodrzańskim. Ranga miasta jako uzdrowiska była niepodważalna i wykraczała poza granice Rzeszy Niemieckiej. Położenie miasta nad morzem, na pograniczu sprzyjało utrzymaniu funkcji strategicznej, jednak obecność licznych sił wojskowych nie ograniczała rozwoju miasta, ani nie degradowała jego przestrzeni; standard zabudowy i urządzenia koszar stał na najwyższym poziomie.

 

Okres po zniszczeniach II wojny światowej

W ciągu 10 dni zaciętych walk o Kołobrzeg wiosną 1945 roku miasto zostało bardzo zniszczone, pisze się o 90% zniszczeń. Jednak nie oznacza to, że właśnie taki procent zabudowy zniknął z powierzchni ziemi; choć być może właśnie 90% zabudowy uległ w  różnym stopniu zniszczeniu. Nie ma na ten temat dokładnych opracowań, a  fotografie Kołobrzegu z okresu tuż po zniszczeniu oraz z lat 50-tych i 60-tych mówią o wielu cennych obiektach zabytkowych, które przetrwały wojnę w stanie pozwalającym na ich odbudowę. Jednak chęć przezwyciężenia tradycji miasta – twierdzy pruskiej skłaniała do systematycznego usuwania wszelkiej historycznej zabudowy. Decyzja Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów (w latach 60-tych) o przywróceniu miastu funkcji uzdrowiska i ośrodka turystyczno-wypoczynkowego oraz o otwarciu portu handlowego uratowała Kołobrzeg przed izolacją i obumarciem, a jednocześnie przyspieszyła powstanie nowego oblicza miasta. Dzięki tradycji chrześcijańskiej uratowano i zwrócono wiernym katedrę, ale inne kościoły np. pw. Św. Mikołaja rozebrano. Już w latach 70-tych powstała “nowoczesna” wizja zabudowy starego miasta zupełnie negująca jego historyczny układ. Okres strajków i niepokojów społecznych oraz pogłębiającego się regresu gospodarczego zwolnił tempo wielkopłytowej zabudowy miasta. W roku 1985 przystąpiono do zabudowy ostatnich, pustych kwartałów przyrynkowych Starówki. Był to swego rodzaju eksperyment, wielkie doświadczenie w dziedzinie rewaloryzacji przestrzeni staromiejskiej. Atrakcyjność nowej zabudowy, inspirowanej zabudową historyczną okazała się ogromna, choć z czasem uwidoczniły się ujemne strony warunków zamieszkania wynikające głównie z przegęsz- czenia zabudowy. Innym ujemnym skutkiem realizacji “nowej starówki” było pogłębienie się dysharmonii zabudowy prowadzące do dezintegracji przestrzeni miejskiej.

Obok dużych osiedli – blokowisk powstawały w strefie podmiejskiej, wyrzucone poza krąg niedostępnych terenów wojskowych, osiedla domów jednorodzinnych.

W strefie uzdrowiskowej budowano nowoczesne, przypominające biurowce, hotele i  domy zdrojowe, w niczym nie nawiązujące do historycznej zabudowy kurortu. Wspaniale utrzymana zieleń parku zdrojowego z czasem zmieniła się w nieprzyjazny, zaniedbany las komunalny.