8.2.1
Poprzedni Do góry Następny

 

8.2.1 Strefy “A” – bezpośredniej ochrony konserwatorskiej

Strefa “A-1” “WI – 1”– ochrony historycznego zespołu urbanistycznego miasta średniowiecznego

Strefa obejmuje obszar wpisany do rejestru zabytków d. woj. Koszalińskiego:

Nr rej. 10 z dn.21.07.1953 r. Śródmieście miasta Kołobrzegu wraz ze zlokalizowanymi na nim obiektami wpisanymi do rejestru zabytków:

Konkatedra p.w. Najświętszej Marii Panny (Nr rej. 98) – główny kościół Kołobrzegu, jeden z najcenniejszych zabytków architektury gotyckiej na Pomorzu, z zachowanym w dużej części wyposażeniem.

Do budowy świątyni przystąpiono w roku 1254. Pozostałości pierwotnej budowli znajdują się na terenie prezbiterium i być może korpusu nawowego dzisiejszej Bazyliki Mniejszej. W latach 1301-1321 zrealizowano budowę halowego, 3. nawowego, 5. przęsłowego korpusu nawowego oraz jednej z dwóch zaplanowanych wież – południowej. Dalsza rozbudowa i przebudowa w ciągu XIV w. Połączenie wież w jeden masywny zespół wieńczony trzema hełmami nastąpiło w XV w. Kościół podniesiony do rangi kolegiaty pozostawał nią aż do chwili rozwiązania kapituły w 1811r.

Podczas walk o Kołobrzeg w 1945r. kolegiata uległa ogromnemu zniszczeniu. Po pracach konserwatorskich w 1974 r. obiekt został przekazany na cele sakralne. Kolegiata, pomimo, że najbardziej zniszczona z pośród sześciu kołobrzeskich świątyń, jest jedyną, która ocalała do naszych czasów.

Ratusz (Nr rej. 373) – zlokalizowany na środku rynku, z zachowanymi reliktami ratusza średniowiecznego (gotyckie piwnice), odbudowany po zniszczeniach od fundamentów w 1653 roku, zniszczony przez pożar w 1761 r., potem w czasie oblężenia miasta w 1807 roku, wzniesiony został w latach 1829-1832 wg. projektu K.F. Schinkla i przebudowany na pocz. XX w.

Baszta prochowa (nazwa zwyczajowa) (Nr rej. 97) – jeden z dwóch fragmentów zachowanych do naszych czasów średniowiecznych fortyfikacji, które bardzo wcześnie utraciły swoje znaczenie na rzecz późniejszych obwałowań twierdzy. Do Baszty Prochowej przylegał do ostatniej wojny zespół niewielkich, XIX-to wiecznych domów.

Akademia Rycerska (Nr rej. 374) - jest to budynek wzniesiony dla utworzonej w 1655 roku z inicjatywy komendanta twierdzy Bogusława von Schwerin Akademii Rycerskiej, w której kształcono młodzież męską pochodzącą ze szlachty pomorskiej oraz mieszczaństwa. Wkrótce po przekształceniu Akademii w szkołę kadetów została ona zlikwidowana a jej uczniów przeniesiono do analogicznej szkoły w Berlinie. Budynek wzniesiony dla szkoły prawdopodobnie na pocz. XVIII w. w stylu renesansu florenckiego, pełnił później inne funkcje związane z istnieniem twierdzy (arsenał), by po całkowitym wypaleniu się podczas ostatniej wojny (zostały tylko mury zewnętrzne) zostać odbudowanym na salę sportową.

Kamieniczka tzw. Dom Schlieffenów (nazwa zwyczajowa nie potwierdzona źródłami historycznymi) (Nr rej. 19) - obiekt średniowieczny znacznie przebudowany w XIXw., w latach 1997 - 1998 staraniem p. Kroczyńskiego doprowadzono do zrekonstruowania szczytów w części zaplecza.

Pałacyk Brunszwickich ob. Muzeum (Nr rej. 375)

Katownia (nazwa zwyczajowa) (Nr rej. 7) – budynek magazynowy pochodzący z XVIIw. mający swoje analogie w budowlach portowych Amsterdamu.

Kościół paraf. p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP, Dom Parafii p.w. św. Marcina, Dom Księży Emerytów (Nr rej. 1215) - zlokalizowany w kwartale ulic Rzecznej, Katedralnej, Brzozowej i Narutowicza tworzy wraz z budynkami pochodzącymi z przełomu XIX i XX w. jedyny zachowany w całości kwartał zabudowy przedwojennej.

Strefa obejmuje obszar miasta średniowiecznego w obrębie dawnych murów obronnych tj.:

najstarszą części miasta, powstałą w wyniku lokacji w roku 1255, położoną na prawym brzegu Parsęty, na otoczonym pierwotnie terenami podmokłymi stanowiącymi jej rozlewiska wyniesieniu terenu. W jej rozpla- nowaniu wyraźnie widać dążenie do uzyskania regularnego zbliżonego do prostokąta rzutu, od której to zasady musiano poczynić pewne odstępstwa wynikające z uwarunkowań naturalnych - przebieg ulicy Dubois oraz nieznaczne odchylenie linii murów w południowym narożniku miasta ze względu na kanał młyński.
tereny między obecną ulicą Brzozową (pierwotnie przymurna, stanowiła granicę miasta), a Parsętą włączone w obszar miasta w wieku XV po ich uprzednim osuszeniu.

Historyczny układ komunikacyjny miasta tworzyły prostopadłe do rzeki ulice: rozpoczynająca się od ul. Armii Krajowej, Wąska (Podgórna, Landesbandów), Katedralna (św. Mikołaja, Tumska), Narutowicza (Piekarska, Kramarska) z będącą jej przedłużeniem ul. Ratuszową (Słowiańska), Gierczak (od  Brzozowej do Rynku – Rybacka, Schlieffen’ów, od Brzozowej do rzeki Lazienna) z Giełdową (Apteczna) i Budowlana (Bieruta) oraz równoległe Armii Krajowej, Mariacka i Brzozowa. Układ ten uzupełniały ulice przymurne i  ul. Rzeczna.

Przyjmując za wyjściowy zasób zabudowy jaki istniał na terenie kołobrzeskiego Starego Miasta przed zniszczeniem w trakcie II wojny światowej należy stwierdzić, że nie istniał już wtedy kościół wraz ze szpitalem p.w. Św. Ducha, na miejscu których powstała w XIX wieku nowa zabudowa mieszkaniowa.

Z istniejącej jeszcze przed II wojną światową zabudowy obszaru Starego Miasta zachowały się oprócz w/w jeszcze tylko:

budynek dawnej szkoły ob. Urząd Miasta - Ratuszowa 13,

 

Kwartał między ul. Rzeczną, Katedralną, Brzozową i Narutowicza,

jest to jedyny prawie w całości zachowany kwartał zabudowy przedwojennej na obszarze Starego Miasta. Oprócz zachowanego na jego obszarze zespołu budynków związanych z kościołem p.w. św. Marcina, w którego skład wchodzą oprócz kościoła budynek plebani i ob. dom księży emerytów, znajduje się tutaj kilka eklektycznych kamienic: przy ul. Narutowicza nr 22 (wraz z domem księży emerytów tworzące pierzeję wzdłuż Parsęty (ul. Rzecznej), nr 20 - pozbawiona zupełnie detalu i sąsiadująca z nią nr 18 z zachowanym ciekawym detalem. Zdecydowanie obcymi elementami są współcześnie zrealizowane budynki u  zbiegu ulic Narutowicza i Brzozowej sąsiadujące z nietypowym dla obszarów miejskich budynkiem jednorodzinnym przy ulicy Brzozowej należącym do zespołu budynków związanych z kościołem,

sąsiadujące ze sobą kamienice przy ul. Narutowicza nr 10 i 12, pierwsza z nich modernistyczna, druga eklektyczna o proporcjach mających analogie bardziej w zabudowie powstałej na miejscu dawnych fortyfikacji,
północno-wschodnia pierzeja Rynku,
zabudowa ul. Budowlanej (Między ulicą Mariacką i Rzeczną. Oprócz bardzo skromnych kamieniczek o bardzo uproszczonym detalu eklektycznym, lub całkowicie go pozbawionych (nr 27, 29, 31, 33), powstałych na przełomie XIX i XX wieku, stanowiących zwarty zespół, zachowały się jeszcze budynek nr 35 (przebudowany) i budynek 41. Na tym odcinku ul. Budowlanej w pierzei przeciwnej zachował się ciekawy zespół budynków dawnego młyna z budynkami magazynowym i produkcyjnym (nr 22) oraz stanowiącymi z nimi jeden kompleks kamienicami (nr 24, 24a, 26) o wyróżniającym się detalu architektonicznym. W pierzei tej zachowały się ponadto jeszcze dwie kamienice (nr 30 i 32),

ponadto zachowały się:

kamieniczki przy ul. Dubois (nr 22, 23, 27, 32) uzupełnione nową zabudową pierzeja ul. Dubois od ul. Armii Krajowej do Katedralnej,
dwie kamienice przy ul. E. Gierczak (nr 41, 42), oraz budynek przy ul. Gierczak 33 (dawny areszt),
Mariacka 6,

budynki pochodzące z końca XIX – początku XX wieku.

Na obszarze Starego Miasta nastąpiły następujące przesądzenia:

  1. Realizacja zabudowy blokowej, będącej efektem konkursu architektonicznego na zabudowę centrum Kołobrzegu, która w trwały sposób zniekształciła znaczny obszar Starego Miasta, w tym
dwa dziesięciopiętrowe budynki mieszkalne zlokalizowane na obrzeżach omawianego obszaru tj. budynek zlokalizowany między ulicami Budowlaną i  Kamienną oraz budynek zlokalizowany przy ul. Wąskiej
szereg pięciokondygnacyjnych budynków mieszkalnych w kwartale między ulicami Mariacką, Budowlaną, Dubois i Giełdową. Negatywne oddziaływanie tego zespołu, przynajmniej od strony Rynku zniwelowano nową zabudową “starówki” kołobrzeskiej wzdłuż ulicy Giełdowej zasłaniającą ten zespół (wynikiem tego samego konkursu było wprowadzenie 10-cio kondygnacyjnych wieżowców na tereny położone poza obszarem staromiejskim, jednak w jego bezpośrednim otoczeniu, do kwartałów między ulicami Dubois, Ratuszową, Walki Młodych i Budowlaną).
  1. Realizacja parterowego pawilonu handlowego w kwartale między ulicami Armii Krajowej, Wąską, Katedralną i Mariacką.
  2. Realizacja tzw. kołobrzeskiej starówki.

 

Warunki zabezpieczające ochronę zabytkowych elementów układu przestrzennego:

  1. zachowanie rozplanowania istniejącej sieci ulicznej wraz z układem pierzejowym kwartałów oraz odtworzenie przebiegu nieistniejących obecnie ulic – Katedralnej na odcinku od ul. Armii Krajowej do Dubois oraz ul. Brzozowej na odcinku do ul. Gierczak,
  2. zachowanie pozostających w ewidencji konserwatorskiej budynków:
kwartału pomiędzy ulicami: Rzeczna, Katedralna, Brzozowa, Narutowicza,
wpisanego do rejestru zabytków zespołu kościoła p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP oraz budynków z nim związanych,

- istniejącej zabudowy ul. Budowlanej na odcinku od ul. Rzecznej do ul. Mariackiej,

budynków pochodzących z okresu przed II wojną światową w pierzei ul. Dubois .
  1. odtworzenie pierzei północno-zachodniej Rynku oraz pierzei ulicy Armii Krajowej aż do obecnie nie istniejącego odcinka ulicy Katedralnej:
odtworzenie historycznej linii zabudowy,
zachowanie historycznego podziału działek budowlanych z przestrzeganiem w miarę możliwości zasady: jedna działka – jeden właściciel.

Realizacja na obszarze tzw. “nowego Starego Miasta” zabudowy mieszka- niowej wielorodzinnej spowodowała szereg negatywnych skutków, do których można zaliczyć:

zniszczenie większości reliktów zabudowy średniowiecznej w wyniku zastosowania “sztywnej technologii’,
wprowadzenie zbyt dużej ilości mieszkańców na obszar Starego Miasta, a co za tym idzie brak możliwości zlokalizowania wystarczającej ilości miejsc parkingowych oraz brak powierzchni rekreacyjnych w obrębie kwartałów.
przeskalowanie zabudowy sąsiadującej z zabudowa historyczną,

- odtworzenie elewacji przynajmniej czterech barokowych kamienic.

Zniszczenia będące skutkiem ostatniej wojny szczególnie duże straty przyniosły w zabudowie mieszczańskiej Starego Miasta. Jednak, podobnie jak w przypadku całego miasta, trudno ocenić faktyczną wielkość zniszczeń jakie przyniosły bezpośrednie działania wojenne. Dostępny materiał fotograficzny pozwala bowiem stwierdzić, że wojnę przetrwały niektóre obiekty (w różnym procencie zniszczone), istotne jako świadectwo rozwoju kultury materialnej miasta, stosukowo szybko jednak rozebrane. Brak w większości jakichkolwiek materiałów technicznych nie pozwala obecnie stwierdzić czy i w jakim stopniu nadawały się one do odbudowy. Można jednak tutaj wymienić:
Pierzeja ul. Ratuszowej (wcześniej Przybylskiego) od budynku Urzędu miasta do ul. Dubois. Z zespołu tego na uwagę zasługiwała kamieniczka nr 12, będąca w momencie rozbiórki ostatnią z kilku istniejących do czasu wojny kamienic wzniesionych na średniowiecznych piwnicach w wieku XVIII z charakterystycznymi barokowymi szczytami.
  1. Przywrócenie dawnej ulicy – przedłużenie ul. Brzozowej do ul. E. Gierczak wraz z  zagospodarowaniem kwartału z obecną ekspozycją plenerową muzeum oraz innym rozwiązaniem architektonicznym pawilonu muzealnego.

Lokalizacja obecnej ekspozycji plenerowej Muzeum Oręża Polskiego od długiego czasu rodzi szereg kontrowersji. Zajmuje ona teren pomiędzy kamienicą Schlieffen’ów i dobudowanym do niej pawilonem wystawowym i  ulicami E. Gierczak, Rzeczną i Narutowicza. Pierwotnie teren ten znajdował się na obszarze dwóch kwartałów zabudowy staromiejskiej, przedzielonych obecnie nieistniejącą ulicą, stanowiącą przedłużenie ul. Brzozowej (dawniej ul. Klasztorna).

Za likwidacją (przeniesieniem) ekspozycji w tym kształcie przemawia przede wszystkim fakt, że w miejscu tym winna znaleźć się zabudowa dopełniająca odbudowane, sąsiednie kwartały. Nie bez znaczenia jest tutaj fakt, że teren ten należy do najatrakcyjniejszych pod względem lokalizacyjnym na obszarze zespołu staromiejskiego. Jako jeden z wariantów lokalizacji nowej ekspozycji plenerowej proponowany był teren zachowanych w południowo-wschodniej części miasta fortyfikacji twierdzy – gł. bastion Magdeburg. Na ile poważna była to propozycja świadczy fakt, że zagospodarowanie terenu nowej ekspozycji stało się tematem konkursu architektonicznego. Obecnie koncepcję tę należy uznać za nietrafioną ze względu na to, że:

implikuje ona konieczność kolejnego rozdziału muzeum na trzy niezależne od siebie obiekty, co spowodowałoby zmniejszenie atrakcyjności ekspozycji (konieczność przemieszczania się zwiedzających) oraz trudności w obsłudze obiektu (konieczność zwiększenia obsługi placówki),
forma ekspozycji plenerowej, w przypadku uzbrojenia, jest archaiczną w stosunku do nowoczesnych trendów w muzealnictwie światowym, powodującą bardzo szybkie niszczenie stanowiących już obecnie unikalne eksponaty, obiekty uzbrojenia.

Ze swej strony WKZ w Koszalinie sugerował wzniesienie na obszarze obecnej ekspozycji plenerowej nowego obiektu muzealnego, wkomponowanego w architekturę zespołu staromiejskiego, pozwalającego na nowoczesną ekspozycję posiadanych przez Muzeum zbiorów. Przemawia za tym także fakt, że odpowiednie zaprojektowanie obiektu pozwoliłoby jednocześnie na zachowanie i wykorzystanie w pełni do celów wystawienniczych reliktów zabudowy średniowiecznej. Skala inwestycji winna zostać określona po docelowym sprecyzowaniu nowej koncepcji ekspozycji.

Strefy A-2, A-3, A-4, A-5 – ochrona nowożytnych fortyfikacji Kołobrzegu.

Nr rej. 376 z dn.10.04.1964r.

Pozostałość umocnień twierdzy kołobrzeskiej obejmują:

a) przyczółek położony w pobliżu Rowu Drzewnego,

b) tzw."Reduta Schilla"-przyczółek położony na Wyspie Solnej w widłach rzeki Parsęty i Rowu Drzewnego,

c) przyczółek przy wejściu do portu (obecnie Latarnia Morska) w Kołobrzegu

Strefa “A-2” – ochrony reduty Solnej

Strefa obejmuje teren ograniczony ulicami Solną, Bałtycką i Kanałem Drzewnym.

Reduta Solna wzniesiona została w latach 30-tych XIX w. Jej główny element stanowiła ceglana budowla wzniesiona na planie dwóch przecinających się kół (większego i mniejszego), której główna część zaopatrzona została w strzelnice dla broni ręcznej i artylerii. Budowla ta otoczona jest fosą i wałami ziemnymi.

Warunki ochrony konserwatorskiej.

Obiekt wymaga odrębnego opracowania i działań w zakresie ochrony i sprawowanych funkcji. Należy dążyć do właściwego utrzymania go, udostępniania i wykorzystania, przy zachowaniu wszystkich elementów historycznych.

Ochronie podlega:

  1. Zabytkowa substancja budowli i urządzeń fortyfikacyjnych.
  2. Układ przestrzenny i urządzenia inżynierskie umocnień wodno-ziemnych.
  3. Układ przestrzenny otaczającego terenu objętego strefą ochrony
  4. Zieleń towarzysząca

Na terenie strefy obowiązuje uzgadnianie z służbami konserwatorskimi wszelkich działań inwestycyjnych.

 

Strefa “A-3” – ochrony reduty Morast (Schilla)

Reduta Morast została wzniesiona w tym samym czasie co fort Ujście. Zlokalizowano ją na północnym cyplu Wyspy Solnej. Wzniesiona została na planie pięciokąta, którego cztery boki stanowią wały ziemne, piąty, od strony miasta, tworzą: półkoliste zakończenie głównego budynku fortu z przyległą bramą i mury z furtą, zaopatrzone w strzelnice. Wewnątrz fortu istnieją jeszcze dwa wbudowane w skarpy niewielkie budynki.

Strefa “A-4” – ochrony latarni morskiej

W miejscu usypanego przez kpt. inż. Frauendorffa w 1709 roku szańca wzniesiono w latach 1770-1774 nowy fort bastionowy “Ujście”. Od strony lądu chroniły go dwa niewielkie bastiony, a jego główną część stanowiła trzykondygnacyjna, okrągła budowla, murowana z cegły i przykryta ziemią. Jej wnętrza są jednoprzestrzenne i przesklepione z niszami zaopatrzonymi w otwory strzelnicze. Najwyższe z nich przeznaczone było dla artylerii, niższe dla piechoty, a piwnica pełniła rolę magazynu. Znajdowała się w niej ponadto studnia. Od strony morza fort osłaniał kamienny mur. W latach 1832-1836 fort został zmodernizowany. Po likwidacji twierdzy zlikwidowano bastiony, które zastąpiono kamiennym murem, analogicznie jak od strony morza, pozostawiając tylko główną budowlę. Po wojnie, w 1945 roku wzniesiono na niej latarnię morską, co zniekształciło nie tylko pierwotną bryłę budowli, lecz także wnętrza ostatniej kondygnacji, której nisze wypełniły prawie w całości filary, na których posadowiono latarnię.

Strefa “A-5” – ochrony “Kamiennego szańca”

Dwa forty na wschodnich rubieżach miasta w parku przymorskim w pobliżu plaży miejskiej zwane " kamienny szaniec " i "wilczy szaniec" (wykorzystywany jest jako amfiteatr) wpisane do rejestru zabytków - Nr rej. 619 z dn.02.08.1967r.

"Kamienny szaniec" został wzniesiony w l. 30-tych XIX w. jako wysunięte dzieło obronne na przedpolach twierdzy. Do czasów dzisiejszych zachował się w formie destruktu - gł. nasypy ziemne i część piwnic. Oprócz rozbiórki większości części murowanych obiektu, działaniem mającym zdecydowanie negatywny wpływ na stan zachowania obiektu było rozebranie w 1974 roku narzutu kamiennego i ścianek szczelnych broniących obiekt przed działaniem niszczącym morza.

Upatrywano w nim przyczynę niszczenia pasa brzegowego na wschód od wejścia do portu kołobrzeskiego oraz zamulania samego wejścia do portu. Obecnie fort styka się bezpośrednio z linią brzegową, a przed niszczącym działaniem fal morskich chroni go niewielki falochron z betonu.

Ochronie podlega:

  1. Zabytkowa substancja budowli i urządzeń fortyfikacyjnych.
  2. Układ przestrzenny i urządzenia inżynierskie umocnień wodno-ziemnych.
  3. Układ przestrzenny otaczającego terenu objętego strefą ochrony
  4. Zieleń towarzysząca

Warunki zabezpieczające ochronę zabytkowych fortyfikacji

a) Opracowanie kompleksowego programu dot. stworzenia z fortyfikacji koło-brzeskich jednej z gł. atrakcji turystycznych.

b) Odbudowa Batardeau

Batardeau – było unikalnym na terenie Polski przykładem nowożytnego budownictwa fortyfikacyjnego. Prócz funkcji bezpośrednich obronnych – prowadzenie ognia wzdłuż rzeki, znajdowały się tutaj stawidła, których opuszczenie powodowało spiętrzenie wody w rzece i zalanie terenów wokół twierdzy. Obiekt był posadowiony na dwóch filarach (ich relikty widoczne są jeszcze w rzece), na których oraz na przyczółkach wspierały się trzy łukowe, ceglane przęsła. Na nich wznosił się ceglany mur nakryty daszkiem z dachówki, w którym wykonane były otwory strzelnicze, nad filarami dla armat, a nad przęsłami po trzy dla broni ręcznej.

Budowla została rozebrana po uszkodzeniach jakie odniosła podczas kruszenia zatorów lodowych przez saperów i mimo pierwotnych zamierzeń nie zostało odbudowane.

c) Uporządkowanie terenu Kamiennego Szańca

Za główną przyczynę niszczenia fortu należy uznać pozbawienie go pierwotnych zabezpieczeń przed niszczącym działaniem morza - gł. narzutu kamiennego. Przy obiekcie należy podjąć działania kompleksowe, które winny wykluczyć w przyszłości analogiczne sytuacje. Za celowe wydaje się należy uznać:

d) Przeniesienie bazy Urzędu Morskiego w inne miejsce.

- Opracowanie kompleksowej dokumentacji dot. zabezpieczenia fortu, która z punktu widzenia konserwatorskiego winna uwzględniać przywrócenie narzutu kamiennego oraz odtworzenie nasypu fortu. Wydaje się to celowe w związku z planami przebudowy wejścia do portu kołobrzeskiego oraz w związku z faktem, że niszczenie pasa brzegowego jest procesem typowym dla prawie całego wybrzeża, można zlikwidować lub wykluczyć negatywny wpływ fortu na najbliższe sąsiedztwo (WKZ w Koszalinie zaopiniował pozytywnie pismem PSOZ-5346-14/95 z dn. 18.01.1995 r. koncepcję zagospodarowania terenu w sąsiedztwie fortu autorstwa mgr. inż arch. Grzegorza Błaszczyka

- Realizacja wniosków zawartych w pkt. 2 - za priorytetowe należy uznać odtworzenie nasypu.